Lofsang van Braband

Op 30 januari 2003 werd in Antwerpen de eerste stadsdichter in België aangesteld. Twee jaar lang dichtte Tom Lanoye ‘met gepaste trots en strengheid’ over het reilen en zeilen in de Scheldestad. Zo schreef hij Mijn moeilijk lief (2003) naar aanleiding van een omvangrijk corruptieschandaal bij het stadsbestuur, Inghels_Lorem Ipsumen bracht hij met Roma Aeterna (2003) hulde aan de heropening van de voormalige bioscooptempel ‘de Roma’ in Borgerhout. Ook zijn opvolgers maakten en maken er een erezaak van om ‘grote en kleine gebeurtenissen’ in de stad op te luisteren en – vooral – te vereeuwigen via tot de verbeelding sprekende (lof)gedichten. Zo inspireerde de heropening van het Museum Plantin Moretus de huidige stadsdichter, Maarten Inghels, tot Lorem Ipsum (2016, zie afbeelding).

Het idee dat grote gebeurtenissen uit het verleden hun onsterfelijkheid niet alleen te danken hebben aan beeldende kunstenaars zoals schilders en beeldhouwers, is natuurlijk allesbehalve nieuw. Deze specifieke ‘lovende’ manier van geschiedschrijven gaat terug tot de Klassieke Oudheid, met auteurs zoals Vergilius, en uitte zich in de middeleeuwen in het genre der kronieken. Zo schreef Hennen van Merchtenen in zijn beroemde rijmkroniek over Brabant (Cornicke van Brabant, 1414) over de legendarische voorvaders van de vromen Brabanschen heeren, en wilde ook de anonieme auteur van Die alder excellenste cronyke van Brabant (1498) dat allen mensen bekent worde die edelheyt ende vromicheit der seer hogher princen ende hertoghen van Brabant.

Detail uit alder excellenste cronycke - leeuw
Detail uit Die alder excellenste cronyke van Brabant (1498)

In de Renaissance had de herontdekking van de klassieke auteurs een grote invloed op het zelfbewustzijn van zelfverklaarde ‘dichters des vaderlands’, die droomden van het dichterschap als een gehonoreerd vrij beroep. Steeds vaker ging de verheerlijking van personen en gebeurtenissen daardoor gepaard met een verheerlijking van het dichterschap, en zelfs van de dichters zelf. Overtuigd van de aere perennius, of de onvergankelijke waarde en roem, van hun voorgangers uit de Klassieke Oudheid, streefden zestiende-eeuwse humanistische en renaissancistische dichters zoals Jean Dorat en Pierre de Ronsard naar een grote(re) maatschappelijke erkenning, en trachtten zij in hun levensonderhoud te voorzien via al dan niet bestelde lofdichten en portretten over en voor hun mecenas, waarin zij hun eigen talenten en maatschappelijke relevantie expliciet in de verf zetten.

Het is in die context, dat Antwerpen ook de eerste officiële dichter van Brabant zou leveren. Geïnspireerd door zijn beroemde Franse voorbeelden, solliciteerde de Antwerpse jonker en ex-schepen (en ex-calvinist) Jan van der Noot in het jaar 1580 met zijn tweetalige Lofsang van Braband/ Hymne de Braband succesvol naar het op dat moment nog onbestaande ambt van ‘poete laureate’ van de Staten van Brabant. Via een lofzang, die was gebaseerd op het acrostichon B(eata) R(egalis) A(ntiqua) B(ona) A(udax) N(obilis) C(aritativa) I(usta) A(mabilis), slaagde hij erin om de ‘edele, welgeboren en zeer voorzienige heren’ van de Staten van Brabant ervan te overtuigen dat een (bezoldigde!) dichter thuishoorde tussen de talrijke andere ‘dienaars’ in het land der schoonder steden – of tussen de soo veelderly vogheltkens, fris vol trouwen aldaar.

 

Jan_van_der_Noot,_by_Isaac_Duchemin


B
eata, dats gheseydt geluckigh med genughen
Regalis, coninghlijck, heerlijck, staetlijck en rijck.
Antiqua, oudt, geset, ghestapeldt diesgelijck.
Bona, goedigh, oprecht, suethertigh’, vrind van vrede.
Audax, stoudt, onversaegdt, cloeck en grootmoedich mede.
Nobilis, edel, vrij, eerbaer, hoofch en beleefdt.
Caritativa, die elcken hulpe en troost gheeftt

Iusta, doend’elcken recht, sonder gunste oft afgunste;
Amabilis, vrindtlijck, beleeft, vol deughdt en kunste.

Jan van der Noot, tekening door Isaac Duchemin (1579-1595)

Erg origineel was de dichter niet: voor het beroemde acrostichon liet hij zich onder andere inspireren door de eerdergenoemde excellenste cronyke van Brabant, waarin de ‘ware betekenis’ van het woord Brabant op een gelijkaardige manier wordt verklaard. Beata, dat is salich; Regalis, dat is coninclijc; Antiqua, dat is oudt; Bona, dat is goet; Audax, dat is coene; Nobilis, dat is edel; Caritativa, dat is in minnen ontfermhertich; Iusta, dats rechtverdich; Amabilis, dat is minlijck. Anders dan zijn voorgangers, combineerde Jan van der Noot zijn lofzang over Brabant evenwel nadrukkelijk met een lofzang over zichzelf en zijn kwaliteiten als dichter. Als we de auteur moeten geloven, was er immers nooit eerder een swane noch nachtegael, die sutelyker sanck, der Brabanders gheslacht en oorspronck, vrij en vranck.

Maar oordeel vooral zelf: de lofzang is integraal hier te vinden.

Detail uit alder excellenste cronycke - acrostichon

Detail uit Die alder excellenste cronyke van Brabant (1498)

Jan van der Noot – beknopte biografie

Jan van der noot - Toon-neelJonker Jan van der Noot (1539 – ca 1595) was de belangrijkste vroeg-renaissancistische dichter uit de Nederlanden. Na de dood van zijn ouders, vestigde van der Noot zich in Antwerpen, waar hij in 1562 en 1565 schepen werd. Na zijn deelname aan een mislukte calvinistische opstand in maart 1567, vluchtte de ex-schepen naar Londen. Via de publicatie van zijn Theatre oft Toon-neel (1568) in het Nederlands, Frans en Engels, bereikte Jan van der Noot hier als dichter voor het eerst een relatief ruim publiek. Later verscheen een uitgave van zijn verzamelde jeugdpoëzie: Het Bosken (1570). Vervolgens zocht hij erkenning (en een bestaan) als dichter in het hertogdom Kleef in het Rijnland. Na een kort verblijf in Parijs, keerde de ondertussen (vermoedelijk) terug tot het Romeins-Katholicisme bekeerde Jan van der Noot terug naar zijn heimat: Antwerpen. In 1580 verscheen er zijn beroemde Lofsang van Braband/ Hymne de Braband.

Illustratie: Toon-neel, door Jan van der Noot (1568)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s