Telefoonboek van Brabant

Mijn verbazing was groot toen ik begin augustus terugkeerde van vakantie en een nieuw telefoonboek op de deurmat vond. Ik had me niet gerealiseerd dat dat nog uitgegeven werd in de huidige tijd van mobiele telefonie, allerhande telecomaanbieders en natuurlijk het internet. Blijkbaar is er toch nog behoefte aan het fysiek kunnen opzoeken van de benodigde informatie.  Mij staat nog bij dat je ‘vroeger’ – we hebben het over de jaren tachtig en negentig – 008 kon bellen als je het nummer van iemand in bijvoorbeeld Groningen nodig had, terwijl je zelf in Noord-Brabant woonde. Het  telefoonboek wordt namelijk per regio uitgegeven omdat een landelijke uitgave simpelweg te dik zou zijn.

Pagina telefoonboek Breda
Pagina uit het telefoonboek van 1906 voor Breda. Bron: Delpher Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Een alfabetisch gesorteerde lijst met namen, adressen en nummers is natuurlijk een ideale bron voor historici. Zij zouden er een moord voor plegen om dergelijke bronnen voor de introductie van de Burgerlijke Stand rond 1800 te kunnen raadplegen. Ook al bestonden er geen telefoonboeken in de middeleeuwen, de stedelijke en vorstelijke administraties maakten wel allerhande lijsten, waarop iedereen stond die er maar een beetje toe deed.

Die lijsten hadden twee functies. Ten eerste stond daarop precies aangegeven hoe iemand moest worden aangeschreven. Rang en status was allesbepalend in de middeleeuwen en of iemand graaf, baron, ridder of priester was, maakte uit voor de manier waarop hij of zij werd aangeschreven. Zo is er voor het hertogdom Brabant een lijst bewaard gebleven van rond 1490 waarin staat vermeld op welke manier Brabantse prelaten (abten van kloosters), stadsbesturen en edelen moesten worden geadresseerd. De lijst van eedele opent met de vorst zelf: den duerluchtigen hoogeboeren vermogenden vorst oft prince ende here, heren Philips, eertshertoge van Oisterijc, hertoge van Bourgongnen, van Brabant etc., greve van Vlaenderen, van Tyrol etc. Als al zijn titels opgesomd zouden worden dan waren er nog meer regels nodig geweest…. Het gaat hier om de dan nog minderjarige Filips de Schone, aartshertog van Oostenrijk en hertog van Brabant.

Filips de schone
Portret van Filips de Schone, hertog van Bourgondië, anoniem, ca. 1500. Amsterdam, Rijksmuseum

Na hem staan 49 Brabantse edelen opgesomd op volgorde van hun rang. Als eerste wordt genoemd de hogeboeren vermogenden vorst Willem II, niet alleen hertog van Gulik en Berg, maar ook heer van de Brabantse heerlijkheid Diest. Als derde in rang volgt Engelbert II van Nassau, de heer van Breda: onsen lieven ende getruwe neve, raide ende camerlinc, heren Ingelbrechte, greve tot Nassou, tot Vyanden, here tot Breda, tot Grymbergen etc. Interessant is dat bij hem dat niet alleen de nauwe relatie tot het vorstenhuis wordt aangegeven (neve) maar ook zijn functie (raadsheer-kamerling) en het feit dat hij tot ridder was geslagen (heer voor zijn voornaam).

Samen vormen deze 49 personen de top van de Brabantse adel rond 1490. Bij alle edelen staat in de marge de belangrijkste heerlijkheid die zij in (leen)bezit hielden zoals Nassou, Ysselsteyn, Gaesbeke, Chievre, Bergen, Gheete etc. Dit diende niet alleen om het voor de dienstdoende klerk makkelijker te maken om de

Engelbert van Nassau
Portret van Engelbert II, graaf van Nassau, Meester van de Vorstenportretten, ca. 1480 – ca. 1490. Amsterdam, Rijksmuseum

aanschrijfvorm van een bepaalde persoon op te zoeken. Juist in dit laatste decennium van de vijftiende eeuw worden vooraanstaande edelen in de administratie steeds vaker alleen met hun heerlijkheid aangeduid, zonder het voorvoegsel de heere van. Het prestige van de heerlijkheid straalde op deze manier af op de bezitter. In de zestiende eeuw werd het bovendien steeds vaker de manier om topedelen aan te duiden, niet alleen in de administratie maar ook in de volksmond, denk maar aan het bekende trio Egmont, Nassau en Horne.

Een tweede type lijst werd gemaakt in de vorstelijke administratie en was bedoeld om het bijeenroepen van de vergadering van de Staten te vergemakkelijken (zie meer hier en hier). Dergelijke lijsten bestonden er als sinds het midden van de veertiende eeuw maar de eerste bewaard gebleven complete lijst dateert uit 1406. Op 1 december van dat jaar overleed de oude hertogin Johanna van Brabant (r. 1355-1406). Nog in dezelfde maand werd zij opgevolgd door haar achterneef Antoon van Bourgondië (r. 1406-1415), die het hertogdom de facto vanaf juni 1404 als gouverneur reeds bestuurde. Om deze machtsovergang soepeltjes te laten verlopen moest de nieuwe hertog de vertegenwoordigers van de drie Staten (geestelijkheid, adel en derde stand) bij elkaar roepen om elkaar wederzijdse trouw te beloven. Voor deze vergadering, die in Leuven op 18 december plaatsvond, werd daarom een convocatielijst opgesteld met daarop de namen van 18 prelaten, 19 baanrotsen, 124 ridders, 372 knapen, 19 steden en 16 vrijheden. Natuurlijk kwam niet iedereen die een convocatiebrief ontving opdagen. Maar de bron biedt een prachtig inkijkje in de politieke elite van Brabant rond 1400.

convocatielijst
Detail van de lijst van prelaten, baanrotsen en ridders in de ammanie van Brussel rond 1406. Den Haag, Hoge Raad van Adel

Het interessante is dat de lijst niet alfabetisch of per stand, maar territoriaal is geordend. Dat had een logistieke reden. Boden werden vanuit Brussel met de convocatiebrieven naar de zes districten (meierijen) van Brabant gestuurd: Leuven, Brussel, Antwerpen, ’s-Hertogenbosch, Tienen en Waals-Brabant.  Zij liepen doorgaans vaste routes langs de steden, kastelen en abdijen en zorgden ervoor dat ieder de voor hem bestemde convocatiebrief kreeg. Als de lijst alfabetisch of per stand zou zijn opgesteld, dan zou voor iedere convocatie per bode moest worden bepaald welke personen en steden hij zou moeten aandoen.

Rang en hiërarchie zijn zeker niet verdwenen uit onze samenleving; nog steeds acht men het van belang dat hoogwaardigheidsbekleders op de juiste manier worden aangesproken of aangeschreven. Deze website van de taalunie biedt daarvoor een handvat. Gelukkig weten we nu hoe we Mark Rutte (Zijne Excellentie),  Jan Liesen, bisschop van Breda ( Zijne Hoogwaardige Excellentie Mgr), en de graaf van Limburg Stirum (hooggeboren heer) moeten aanduiden. En kunnen we in plaats van een bode gewoon een e-mail sturen.

Een gedachte over “Telefoonboek van Brabant

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s