Een hertogdom, stel je voor!

Net als Brabanders vandaag hadden ook middeleeuwse inwoners van het hertogdom de naam chauvinistisch te zijn. Herhaaldelijk klaagden steden (of hun vertegenwoordigers in de Staten) dat landsgrenzen werden geschonden, en de territoriale integriteit van Brabant werd aangetast. In hun Blijde Inkomst van 3 januari 1356 moesten hertog

Blijde_Inkomst
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blijde_Inkomst.png

Wenceslas en hertogin Johanna nog beloven dat de “territoriale integriteit” van Brabant zou worden gehandhaafd. Maar op 29 maart 1407 beklaagden de Staten van Brabant zich tegen de nieuwe hertog Antoon over het feit dat de inmiddels overleden hertogin zich niet aan deze afspraak had gehouden.[1] Integendeel, vanaf de dood van hertog Wenceslas in 1383 waren “…dlant ende die palen van Brabant in vele ende in menigen eynden, steden ende hoeken (…) vercrompen (…), vermenct, vervremdt ende verset, so in dorpen, so in renten, so in herlicheiden, so in menigerhande anderen manieren.” Inderdaad had de hertogin vele gebieden verpacht om snel geld te verdienen en edelen aan zich te binden. Op 16 november 1388 verpandde ze bijvoorbeeld de hoge rechtspraak van Helmond, een zeer lucratief recht, aan de heer van Helmond Jan van Berlaer, wat duizend Hollandse florijnen opleverde voor de hertogelijke schatkist.

Lag achter deze klachten werkelijk zo’n breed gedragen ideologisch idee van wat Brabant zou moeten zijn? Het is maar de vraag of inwoners van het Franstalige Geldenaken bezorgd zouden zijn geweest dat Heusden, dat hemelsbreed ruim honderd kilometer verderop lag (te paard anderhalve tot twee dagreizen), straks bij Holland zou horen. Of was er iets anders aan de hand? Het idee van één, ongedeeld Brabant met een duidelijk gedefinieerde, lineaire grenslijn, is een abstracte constructie, en het is allerminst duidelijk of zo’n Brabant in 1407 echt bestond, althans in de hoofden van de inwoners van het hertogdom. De vraag dringt zich op: wat is dat hertogdom eigenlijk?

Hoewel wij het middeleeuwse Brabant vaak in een adem met “hertogdom” noemen, is dit woord in middeleeuwse bronnen niet het centrale woord om Brabant mee aan te duiden. De bronnen spreken bijvoorbeeld eerder van het “land van Brabant”.

JohannavanBrabant
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:JohannavanBrabant.jpg

Verschillende categorieën van stad, vrijheid, heerlijkheid en hertogelijk bezit in het “hertogdom” overlapten elkaar ten dele, en hadden een verschillende status en relatie tot de hertog. Het hertogdom was geen duidelijk afgebakende lap grond met een eenduidige jurisdictie of economische bepalingen. Mede hierom wees André Uyttebrouck er in 1975 op dat de relatie tussen de hertog en zijn onderdanen van groot belang was voor het definiëren van “hertogdom”. Maar die relatie kreeg voor inwoners van de deels overlappende categorieën van steden, vrijheden, heerlijkheden en hertogelijk bezit, verschillend vorm.

Maar je zou verwachten dat “het hertogdom” ook een ruimtelijke, geografische afbakening had. In dit licht is het opvallend dat de grenzen van Brabant, voor zover bekend, nooit vanuit centraal hertogelijk bestuur beschreven zijn (althans niet voor de zestiende eeuw). Plaatselijke grenzen waren meestal wel bekend, en grenzen van kleinere eenheden zoals dorpen lijken te hebben samengevallen met het idee van de buitengrens van Brabant.[2] Maar het lijkt erop dat kennis van alle plaatselijke grenzen samen, die aaneengeschakeld de grens van Brabant vormen, bij niemand bekend was, zelfs niet bij de hertog en zijn bestuursapparaat. Niet alleen omdat er misschien onduidelijkheden waren, maar vooral omdat het simpelweg niet in hen opkwam deze cumulatieve lokale kennis samen te voegen tot een beeld van “de” grens van “het” hertogdom Brabant. Omgekeerd kon het gentlemen’s agreement van 20 mei 1366 tussen de hertog van Brabant en de graaf van Holland over de grens van het land van Heusden niet verhinderen dat op lokaal niveau de burenruzie nog decennia voortwoedde.[3] Grenzen speelden een andere rol voor het bestuur van het territorium dan nu.

Discussies over autonomie en de functie van landsgrenzen zijn ook vandaag uiterst actueel: denk bijvoorbeeld aan de conflicterende visies op grenzen in Europees verband in de vluchtelingencrisis, de toekomstig mogelijk problematische situatie bij de Noord-Ierse grens, en Trumps muur en inreisverbod). Maar ook dichter bij huis spreken grenzen en territoriale integriteit niet altijd vanzelf. ‘“Het is een kwestie van geduld, rustig wachten op de dag…” dat alles wat niet in Amsterdam gebeurt bij de Volkskrant in de rubriek buitenland terecht komt’, schreef eurocommissaris Frans Timmermans in een facebookpost twee jaar geleden. De Volkskrant was alvast op de zaken vooruitgelopen door te vergeten om de provincie Limburg op een kaart van Nederland mee te nemen.

kaart_zonder_limburg
https://www.1limburg.nl/volkskrant-meent-dat-limburg-het-buitenland-ligt

Men zou er in de Randstad niet wakker van liggen, was de teneur in een aantal verontwaardigde reacties op twitter en onder het artikel. Iets gemoedelijker ging het eerder toe in het noorden des lands. Een initiatief van Groningers om – met wederzijdse instemming – Friesland los te scheppen en in zee te duwen, werd bij overvloed aan enthousiasme voortijdig gestaakt. Voor wie een idee wil krijgen van hoe het had kunnen aflopen, is José Saramago’s roman Het stenen vlot  de moeite waard. In deze roman vertelt hij over de lotgevallen van Spanje en Portugal nadat een scheur door de Pyreneeën het Iberisch schiereiland heeft losgerukt zodat het stuurloos over de Atlantische Oceaan dobbert. Een les uit de Nederlandse scheidingsijver voor de geamuseerde aanschouwer: economische, culturele en politieke samenhang tussen gebieden behoeft dus niet noodzakelijk een territorium als basis.

[1] Zie Robert Stein, ‘Een vergeten crisis. Over een conflict tussen hertog Antoon en de Staten van Brabant in 1407’, in: J.M. Duvosquel e.a. ed., Les Pays-Bas bourguignons. Histoire et institutions. Mélanges André Uyttebrouck (Brussel 1996), 413-43.

[2] Zie Martien van Asseldonk, De Meierij van ’s-Hertogenbosch. De evolutie van plaatselijk bestuur, bestuurlijke indeling en dorpsgrenzen circa 1200-1832 (Oosterhout 2002).

[3] Zie voor een kort overzicht bijvoorbeeld Peter Hoppenbrouwers, Een middeleeuwse samenleving; het Land van Heusden (ca. 1360-ca. 1515), Groningen/Wageningen 1992, hoofdstuk 1 en 2.

Een gedachte over “Een hertogdom, stel je voor!

  1. Ik vermoed dat ook in andere vorstendommen geen exacte kennis of optekening van grenzen bestond. Specifiek Brabants zal het niet zijn. De veronwaardiging over de verpanding heeft waarschijnlijk niets met chauvinisme te maken: de ‘kopende’ partij wilde zijn investering terugverdienen en verhoogde wellicht boetes en accijnzen. Dat vond (en vindt) niemand leuk. Misschien was ‘vervreemding’ van een stad of gebied door vererving of verovering wel gunstiger. Daarmee had de externe partij een lange termijn belang en was het zinvol om de relaties met de locals voldoende warm te houden.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s