Brabant’werpen

Over hoe Brabo Antwerpen en Brabant verbindt

 

Op 13 januari 1478, ongeveer een half jaar na zijn huwelijk met Maria van Bourgondië, werd Maximiliaan van Oostenrijk plechtig ingehuldigd in Antwerpen. Tijdens deze Blijde Intrede werd de nieuwe vorst samen met zijn hofhouding langs belangrijke ruimtes in de stad geleid, waar door de deelnemende gilden en rederijkerskamers podia waren opgesteld voor de vertoning van diverse taferelen. Het tableau vivant van de kleermakers en de timmerlieden toonde bijvoorbeeld hoe ‘Brabo de reus overwon, en zijn hand afhakte en die in de Schelde wierp.’

Voor de doorsnee Antwerpenaar behoefde dit tafereel vermoedelijk geen extra uitleg. Deze gilden hadden hun podium immers gewijd aan de beroemdste scène uit de stichtingslegende van de stad, waaraan zowel Antwerpen als het hertogdom Brabant hun naam ontleenden. Zoals het klassieke verhaal gaat, woonde de reus Druon Antigoon in een burcht aan de Schelde, en vroeg hij een ongewoon hoge tol aan elk vrachtschip dat voorbij wilde varen. Op die manier werd de handel in het gebied uiteraard ernstig geschaad. Van alle schippers die deze tol niet konden of wilden betalen, hakte de reus bovendien een hand af, dat hij vervolgens in de Schelde gooide (Hant-werpen). Uiteindelijk werd hij overwonnen door een Romeinse soldaat, Silvius Brabo, die als beloning voor zijn heldhaftige bevrijding van Hantwerpen tot hertog werd benoemd van een hertogdom dat zijn naam zou dragen: Brabant.

De prominente aanwezigheid van Brabo en Antigoon tijdens latere Habsburgse Blijde Intredes in de Scheldestad bevestigt het belang van deze legende voor het verbinden van de dynastieke en territoriale geschiedenis van de stad en het hertogdom. Antwerpen speelde immers een sleutelrol in de stichting van Brabant, en vice versa. Bovendien wees de stichtingsmythe vorsten op het belang van het beschermen van een vrije vaart over de Schelde voor de handel en dus de welvaart van de stad – en bij uitbreiding het hertogdom. De legendarische stamvader van Brabant had met zijn heroïsche acties namelijk niet alleen zichzelf, maar vooral ook een hele regio verrijkt. Voor handelsschippers die hadden moeten vrezen voor hun geldbuidels (en handen), was Antwerpen voortaan letterlijk een veilige haven. De gilden van de kleermakers en de timmerlieden herinnerden Maximiliaan met hun tableau met andere woorden aan de belangrijke politieke én economische positie van de stad in het hertogdom.

Sinds de late middeleeuwen hebben Brabo en Antigoon nauwelijks aan cultstatus verloren. Dat blijkt onder meer uit het herhaaldelijke gebruik van de stadsreus die in het jaar 1534 door Pieter Coecke van Aelst werd ontworpen, en die Antigoon moest voorstellen. Tot ver in de achttiende eeuw werd deze reus tijdens belangrijke optochten door de straten van Antwerpen gevoerd. Tijdens de Blijde Intrede van Filips II als de nieuwe (erf)vorst van de Zuidelijke Nederlanden (1549) speelde de pop bijvoorbeeld een sleutelrol. Volgens de beroemde beschrijving van de ‘zeer wonderlijke, schone en triomfantelijke’ Blijde Intrede door de rederijker Cornelius Grapheus, was de stadsreus op de Grote Markt opgesteld, alwaar hij de vorst en het aanwezige publiek herinnerde aan de verbondenheid van Antwerpen met het hertogdom Brabant enerzijds, en aan de Antwerpse (en Brabantse) trouw aan de Habsburgse dynastie anderzijds. Als Filips II het beeld van Antigoon naderde, zorgde een mechanisme ervoor dat de reus zijn hoofd plechtig boog, terwijl een begeleidende tekst, in grote Gotische letters, nog minder aan de verbeelding overliet:

Ik, die in vroegere tijden op deze plaats (Antwerpen),
naar verluidt gewelddadige handelingen pleegde,
ben dan misschien wel vervaarlijk van gestalte,
maar mijn wreedheid is ondertussen weggeëbd.
Ik sta mijn macht gewillig aan u over,
oh grootmoedige prins Filips II.

 

The head of Druon Antigoon

Antigoon, door Pieter Coecke van Aelst © MAS (Museum aan de Stroom), Antwerpen

 

Ook lang nadat van een hertogdom Brabant geen sprake meer was, konden Silvius Brabo en Druon Antigoon symbool staan voor een economisch en politiek gedachtegoed dat de belangen van de stad oversteeg. Tijdens de Franse periode in België (1794-1815) gingen de Antwerpse gemeentebestuurders er bijvoorbeeld vanuit dat Brabo symbool kon staan voor zowel de kracht van de republiek, als voor de rust (en de economische stabiliteit) op de Schelde. In het jaar 1796 werd het kolossale beeld van Pieter Coecke van Aelst daarom gebruikt voor de jaarlijkse stoet ter gelegenheid van het feest voor de stichting van de Franse Republiek. Omdat het beeld ondertussen zo’n sterk en populair symbool van de Antwerpse identiteit was geworden, hoopten de gemeentelijke bestuurders bovendien dat het extra toeschouwers zou aantrekken, en dat ze de restauratie van de stadsreus met de opbrengsten van die bevolkingstoeloop zouden kunnen bekostigen. Vandaag kan Brabo dankzij deze en latere restauraties nog steeds worden bewonderd in het MAS, terwijl het heroïsch gevecht tussen de wrede reus en de dappere Romeinse soldaat sinds 1887 permanent deel uitmaakt van het Antwerpse straatbeeld. Op de Brabofontein, die zich voor het stadhuis op de Grote Markt bevindt, pronkt een door de beeldhouwer Jef Lambeaux vervaardigd bronzen standbeeld van Brabo, die de hand van Antigoon in de Schelde werpt.

Brabo vandaag

De Brabofontein op de Grote Markt, Antwerpen
© https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=383883

 

Verder lezen:

Bijker, Sjoerd, ‘The Functions of the Late Medieval Brabantine Legend of Brabon’, in: Robert Stein and Judith Pollmann (red.), Networks, Nations and Regions. Shaping Identities in the Low Countries (Leiden 2010) 91-109.

Deseure, Brecht, Onhoudbaar verleden: geschiedenis als politiek instrument tijdens de Franse periode in België (Leuven 2014).

Overlaet, Kim, “”A most elegant and dignified dialogue.” An anaysis of the Joyous Entry of Maximilian of Austria into Antwerp (13 January 1478)’, accepted for publication in Journal of Medieval History (2018).

Van Bruaene, Anne-Laure, ‘Vorstelijk onthaald. Blijde Intredes in de Zuidelijke Nederlanden tussen 1400 en 1800’, Tijd-Schrift, 6/1 (2016) 7-21.

 

Een gedachte over “Brabant’werpen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s